- Câu hỏi về hiện tại và tương lai của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội:
Tuy nhiên, nguyên nhân khiến Eistein “cúp cua” là vì “không ai rành về vật lý hiện đại, người ta chỉ biết quá khứ của vật lý, nhưng không biết hiện tại và tương lai”. Phát ngôn này khiến mình giật mình và quyết định đưa cuốn sách này vào danh mục sách cần giới quan tâm đến lịch sử, văn hoá, du lịch văn hoá tìm đọc để suy ngẫm và tự tìm lời giải. Hào quang quá khứ với những mỹ từ như “bản sắc cổ truyền”, “truyền thống hào hùng”, “hoà nhập chứ không hoà tan” đang được nhắc đến quá nhiều. Nhưng hiện trạng nhận thức chung của giới trẻ về lịch sử văn hoá, về nền văn hoá đương đại, các thuộc tính, những điểm thăng hoa cần được lưu truyền và phát huy... đang bị bỏ ngỏ. Chúng ta chỉ mới xây dựng định hướng chung về nền công nghiệp văn hoá nhưng chưa từng phác thảo cụ thể diện mạo của nền công nghiệp văn hoá tương lai ấy, chưa nhận diện được mối tương quan giữa ngành du lịch văn hoá trong bức tranh tổng thể của nền văn hoá này. Chúng ta càng không biết giới trẻ phản ứng thế nào khi chúng ta tích hợp công cụ hiện đại để lưu giữ và lan toả giá trị văn hoá truyền thống.
Giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội có sự giao thoa, cộng hưởng và liên đới bất ngờ. Einstein say mê văn học của Goethe, luôn mang theo cây vĩ cầm để tự chơi nhạc Mozart. Thuyết tương đối của Einsten ra đời đã “Kích thích một giai đoạn vô cùng sáng tạo của văn hoá nghệ thuật sau cuộc đại chiến”. Giới nghệ sĩ dường như bị kích thích vì “vũ trụ không giống ta hình dung, những gì con người tưởng thật, khoa học tự nhiên tưởng thật và tin tưởng tuyệt đối lại chỉ là ảo tưởng, giống như những ảo tưởng chính trị, xã hội bị bưng bít đã được bóc trần và phơi bày sau chiến tranh”. Einstein cũng được ví von như một người nghệ sĩ, người đã vẽ vũ trụ bằng khái niệm, công thức và nguyên lý, rằng ông đã “làm cong không gian”, khiến “thời gian chỉ có tính tương đối” và “vũ trụ ít bản ngã hơn hình dung của con người”. Theo góc nhìn này, cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội đều cần xác định được hiện trạng với chân dung và điểm mù hiện tại để tìm ra lối đi tương lai.
- “Để có thể trở thành một thành viên ngoan ngoãn của một đàn cừu thì người ta trước hết phải là một con cừu đã”
Việc bị từ chối làm chân giảng nghiệm tại trường đại học ETH, thất nghiệp không xin được việc tại Đức và Hà Lan, bị sớm loại bỏ ra khỏi giới hàn lâm lúc bấy giờ đem lại cho Einstein “sự tĩnh trí và toàn tâm cho công tác nghiên cứu khoa học độc lập” cũng như khao khát dấn thân tìm đến khoa học thuần tuý. Chính bản thân ông cũng không nghĩ khoảng thời gian thử việc “chuyên viên hạng ba” tại Sở Bản Quyền Sáng chế liên bang Thuỵ Sĩ (thử việc từ 1901, đến 1904 mới làm chính thức và 1906 mới được lên hạng cấp II) lại là một khoảng lùi phù hợp để ông có thể thực hiện cùng lúc 3 công trình khoa học làm chấn động thế giới hàn lâm lúc bây giờ.
Báo chí tung hô ông như thể ông tự tay chạm lấy nét huyền bí của vũ trụ mà không cần đến giáo dục đại học (cúp học mà vẫn giỏi thế kia mà). Nào là “Colombus mới trong khoa học, người chèo thuyền cô đơn qua các vùng biển cả mới của tư duy”, “người tạo ra cách mạng trong khoa học lý thuyết mới về vũ trụ” (khi các thí nghiệm và đo đạc thực tiễn đã chứng minh tất cả ánh sáng trên trời đều cong). Cánh truyền thông còn xây dựng những câu chuyện truyền cảm hứng về ông theo kiểu: “từ thanh niên thất nghiệp đến nhà khoa học vĩ đại”, “Cách một nhân tài bị vùi dập, bị phủ nhận năng lực và đẩy ra khỏi hàn lâm gượng dậy ngạo nghễ khiến thế giới nghiêng mình cúi chào”, “Một người thi rớt vào đại học trở thành giáo sư đại học nơi mình từng sẩy chân”; “Chính người thầy đã từ chối nhận Eistein vào làm trợ lý giảng nghiệm đã đề cử giải Nobel cho Eistein”. Nhưng lời tán dương ca tụng này không đồng nghĩa với việc lý giải thành công của Einstein hoàn toàn đến từ tố chất thiên bẩm và nỗ lực tự thân, không cần đến nền giáo dục đương đại. Chúng ta cần một cách tiếp cận đúng đắn và toàn diện hơn, đặc biệt là trong giáo dục trẻ. Eisten cần cả nền giáo dục gia đình, giáo dục tại đại học; cần đến các phòng thí nghiệm vật lý để say sưa thực hành và năng lực tự học. Chính ông đã phát biểu rằng: “Giá trị của giáo dục đại học không nằm ở chỗ học thuộc thật nhiều kiến thức mà ở chỗ tập luyện tư duy, cái mà người ta không bao giờ học được từ sách giáo khoa. Để có kiến thức người ta không cần đến đại học. Cái đó người ta có thể học từ sách”. Einstein chỉ lên án lối giáo dục nhồi nhét kiến thức và thói quen học thuộc lòng. Lối giáo dục này không những không khơi dậy được đam mê nghiên cứu, không tạo điều kiện để tự do học thuật lên tiếng, mà còn không kích thích được những ý tưởng sáng tạo, không khiến người học bật lên những rung cảm về vũ trụ và cuộc sống xung quanh. Với ông, những bài giảng say sưa dù trừu tượng nhưng có cảm hứng đều đáng chú ý. Ông chấp nhận ở thêm giờ nghe giảng ở những môn về văn học lãng mạn Goethe để bù lại lối học thuộc lòng khô khan. Ông chỉ từ chối lắng nghe những bài giảng thiếu sức sống ở trường (kể cả bài giảng của nhà toán học nổi tiếng như Minkowski), ông không thích “trật tự ghi chép bài giảng đàng hoàng và học thuộc chăm chỉ”.
Đặc biệt, việc “cúp cua” của Einstein thật ra chỉ là chuyển địa điểm học. Ông không ở nhà ở nhà làng nhàng cho qua ngày, rồi đổ lỗi cho các bài giảng kém thú vị. Thay vào đó, ông “ở nhà nghiên cứu về những vị thầy của vật lý lý thuyết với một sự nhiệt tình thiêng liêng”, dành thời gian đọc những tác phẩm của những bậc thầy của khoa học và triết học.
Cả cuộc đời ông là tấm gương tự học. Học từ những gì ông “đọc thấy”, chứ không phải “cái gì người khác nói”. Ông tự phán đoán, đưa ra nhận định, “theo đuổi những ý tưởng độc lập của mình” và “nỗ lực cống hiến tìm ra sự thật”.
- Sự quan trọng của vườn ươm tài năng và hỗ trợ kịp thời để tài năng được khẳng định
Khi gặp đúng người lấp cho ông lỗ hỏng khiến thức từ các năm trung học, thầy Jost Winterler, Einstein đã ra trường dự bị đại học Aurau với điểm thủ khoa và vào được đại học ETH. “Khi dọn về Aarau ở Thuỵ Sĩ năm 1896 và vào trường đại học bách khoa kỹ thuật, tôi lần đầu tiên mới ý thức rằng tôi không thích cách nhồi nhét và học thuộc lòng của môn toán đến thế nào. Tôi tin rằng sở thích vật lý của tôi hình thành vào thời điểm này"
Việc học của ông tại ETH được một người họ hàng khá giả ở Genua tài trợ hoàn toàn với khoản tiền 100 franc mỗi tháng. Đặc biệt, một tia hy vọng đã xuất hiện sau khoảng thời gian Eistein tưởng như rơi xuống đáy vực thẳm: lúc bấy giờ, Eistein đang liên tục hát điệp khúc thất nghiệp sau khi tốt nghiệp đại học, trở thành gánh nặng cho gia đình dù đã trưởng thành, và chỉ biết vẫn giương mắt nhìn người nhà gặp khó khăn mà không làm được gì. “Bạn ấy Marcel Grobmann đến giúp tôi và qua bố bạn ấy, tôi đến với giám đốc Haller và vào được Sở sáng chế. Đó là một loại cứu mạng mà nếu không có nó, tôi tuy không chết nhưng sẽ bị tàn lụi về trí tuệ”. Và tại Sở sáng chế, 3 công trình khoa học làm chấn động thế giới hàn lâm đã ra đời.
Nếu bạn cảm thấy mình đang ở giữa cảm giác bất lực tràn trề, chán chường khủng khiếp như đã ở dưới đáy bùn, hãy tiếp tục cố gắng. Chỉ có 2 điều quan trọng trong hành trình theo đuổi đam mê và hiện thực hoá mục tiêu: dũng khí bắt đầu và nỗ lực kiên trì đi hết quãng đường, sau khi đã đặt những bước chân đầu tiên. Vào buổi trưa mùa hè khi đang trong trạng thái kiệt quệ và thất vọng, mình đã đọc được những ví dụ cực kỳ dễ hiểu về Định luật "lợi nhuận kép"/lãi suất kép (the compound effect) trên báo VNExpress. Giả sử số sen bạn nhận được vào sáng hôm sau luôn gấp đôi số sen bạn đã trồng hôm nay, và sau 30 ngày sen sẽ lan kín mặt hồ. Như vậy, vào ngày cuối cùng, bạn nhận được số sen sinh sôi bằng tổng thành quả của 29 ngày trước đó. Nói cách khác, ở ngày 29, tức là trước ngày bạn sở hữu mặt hồ đầy sen, bạn chỉ mới có nửa hồ sen. Nếu bạn bỏ cuộc vào ngày thứ 29 này, bạn chỉ cách thành công đúng 1 ngày, và rất có thể, khoảng cách chạm tay đến thành công nằm ngay nằm ở khoảng thời gian bạn đang chán chường nhất. Chính vì thế, hãy luôn cố gắng, và cố gắng mỗi ngày. Nỗ lực miệt mài của bạn sẽ được ghi nhận. Tiềm năng của bạn sẽ được nhận thấy. Cơ hội thường đến không báo trước. Và khi nó đến, chỉ những người đã từng ngày nỗ lực hướng về mục tiêu và thật sự sẵn sàng mới thăng hoa. Nếu bạn chán nản ở ngày thứ 9, thứ 19, bạn sẽ luôn lẩn quẩn với câu hỏi vì sao tôi đã nỗ lực mà luôn thất bại. Đơn giản là bạn nỗ lực vẫn chưa đủ mà thôi. Bạn đã bỏ cuộc giữa đường khi không nhìn thấy ngay thành quả nỗ lực. Ví dụ 30 ngày nở sen khi đã là đơn giản hoá chặng đường thành công. Trong công việc và đời sống, cần rèn luyện và nỗ lực miệt mài suốt hàng chục năm liền. Nguyên tắc 10.000h đề xuất rằng, để trở thành chuyên gia trong bất kỳ lĩnh vực nào, bạn cần bỏ ra 10.000h luyện tập. Nghĩa là nếu bền bỉ ngày 8h dành cho ước mơ, bạn sẽ mất 5 năm để chạm tay vào những thành tựu đầu tiên. Về vấn đề này, chính Eistein đã phát biểu "Giờ thì tôi hiểu vì sao người ta thích việc bổ củi, nó cho kết quả ngay".
Ngay lúc mình quyết định dành cả buổi chiều để tiêu huỷ nỗi buồn trước khi tiếp tục hành trình, mình đã nhận được email của hội thảo, thông báo bài nghiên cứu của mình đã được nhận. Vì đại dịch Covid-19, hội thảo đã gia hạn thời gian nhận bài. Mình cũng nhận được điện thoại của vị sếp cũ 6 năm không liên lạc, mời mình đảm nhận vị trí quản lý truyền thông của một dự án startup cung cấp dịch vụ giành cho phụ nữ 25+. Dù đó chưa phải là email thông báo bài nghiên cứu đã được đưa chấp thuận để đưa vào kỷ yếu hội thảo, và lời mời công việc kia giành cho 1 vị trí công tác tại TP.HCM (sếp không biết mình đã chuyển về Nha Trang), hai sự kiện này đã khiến mình thêm tin tưởng vào bản thân và tiếp tục hành trình đầy gian nan ở phía trước.
Quay lại với cuộc đời Eistein, bên cạnh những hỗ trợ kịp thời về tài chính, định hướng đúng đắn về con đường đi, vườn ươm tài năng đóng vai trò kích thích và thúc đẩy tài năng thăng hoa. Con người ta vẫn cần điều kiện làm việc tốt với cơ sở hạ tầng hiện đại, chính sách đãi ngộ phù hợp để tập trung và phát huy tối đa năng lực chuyên môn. Sau khi thuyết tương đối hẹp của ông được nhiều người biết đến và công nhận (1905), vào năm 1914, Einstein dọn về Berlin vì Berlin có sức hút mạnh về mặt khoa học và điều kiện làm việc. Cụ thể hơn, Berlin quy tụ nhiều nhân tài trong lĩnh vực khoa học “Có 10 người hiểu được thuyết tương đối của ông thì 8 trong số đó đang ở Berlin”. Với quyết định này, dù phải chia quỹ thời gian “giữa phương trình và chính trị”, năm 1915, ông vẫn hoàn thành công trình đồ sộ về lý thuyết tương đối mở rộng ứng dụng vào hấp lực của Newton, đặt nền tảng toán học cho lý thuyết bằng hình học Riemann trong không-thời gian bốn chiều Minkowski. Năm sau, công trình được công bố trên tạp chí Niên giám Vật lý. Như vậy, môi trường cọ sát và sự nâng đỡ hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong tìm kiếm và phát triển tài năng. Chỉ là trong môi trường cọ sát này, những cuộc cạnh tranh về số lượng công trình khoa học, áp lực “sản xuất” công trình... đôi khi làm thui chột nhân tài, đưa nhà khoa học vào guồng máy sản xuất công nghiệp thay vì chạm đến khoa học thuần tuý. Điều này có thể vô tình dẫn đến việc loại bỏ những cá tính mạnh như Eistein “Bởi vì nghề nghiệp hàn lâm đặt một người nghiên cứu trẻ vào một loại tình huống bắt buộc là phải sản xuất các bài nghiên cứu khoa học với số lượng gây ấn tượng - một sự cám dỗ dẫn đến sự hời hợt mà chỉ có những cá tính mạnh mới có khả năng cưỡng lại được"
- Tri thức là nền tảng cho mọi thành tựu phát triển, dù lập trường chính trị khác nhau
Đầu những năm 1920, Hitler tung chiêu bài “khoa học thuần chủng” để truy sát người Đức gốc Do Thái. Philip Leonard, tay sai của Hitler, người dùng cả đời để tấn công Eistein dưới chiêu bài chống Thuyết tương đối cũng là người đạt giải Nobel vật lý. Các học giả lớn trong cuộc chiến chống Pháp (Trương Vĩnh Ký), chống Mỹ (Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh...) đều để lại cho đời những công trình nghiên cứu và tác phẩm đồ sộ. Đằng sau mỗi chế độ, nền thống trị, cuộc cách mạng lớn đều là đội ngũ tri thức siêu việt. Trí tuệ và tri thức là nền tảng của sức mạnh. Tuy nhiên, tri thức và lập trường chính trị có thể không cùng chiều. Theo Einstein “trí tuệ có con mắt sắc bén nhưng mù quáng trong mục tiêu và giá trị”, trí tuệ “không kén chọn trong việc tuyển lựa người chủ của mình”. Xã hội luôn tồn tại những trường phái đối lập. Để đạt đến sự văn minh, giàu có và tiến bộ, tri thức cần gắn liền với chính nghĩa và giá trị đúng đắn.
Có thể tiếp cận tri thức bằng cả trí tưởng tượng nữa. Trường hợp của Eistein là một ví dụ. Ông có 1 phát ngôn cực kỳ nổi tiếng “Trí tưởng tượng quan trọng hơn kiến thức”. Phát ngôn này trước đây hơi quá với mình. Nhưng sau khi đọc cuốn sách này, mình hiểu rõ hơn hàm ý của nó. Là nhà vật lý lý thuyết, chính trí tưởng tượng về sức hấp dẫn của vũ trụ, sự tò mò về các hiện tượng siêu nhiên đã hình thành trong ông góc nhìn của người ngoại đạo, không giống bất kỳ trường phái tư duy hàn lâm truyền thống nào. Ông dùng toán học và vật lý học tính toán dựa vào ý tưởng tìm thấy, chứ không tính toán để tìm thấy ý tưởng. Trong lĩnh vực khoa học, các công trình nghiên cứu vẫn luôn mang đậm tính cá nhân. Đó là “nơi trí tưởng tượng và tài năng cá nhân được phát triển tự do”. Nhưng “đó không phải là mộng tưởng vô kế hoạch, mà là một sự tìm kiếm các khả năng đơn giản nhất về mặt lôgích và các hệ luận của chúng”
- Khuyến khích giáo dục khai phóng để người học tự tư duy và hành động, và phát triển “nhân cách hài hoà”:
“Kiến thức tự nó là khô cứng. Cần phải có người thầy giỏi và trường tốt để làm sống nó lại". “Biết dạy học có nghĩa là dạy một cách thú vị, là giảng bài, kể cả một bài trừu tượng, sao cho những dây đàn cộng hưởng trong tâm hồn của học sinh cùng rung lên và óc tò mò vẫn mãi sinh động" .“Sự phát triển khả năng tổng quát nhằm tư duy và phán đoán tự lập nên luôn luôn được đặt lên hàng đầu chứ không phải sự tích luỹ của kiến thức chuyên môn"
Suy rộng ra, giáo dục hướng đến sự chuyên môn hoá cho ra đời những con người giông giống nhau, thiếu bản sắc, vì thế, theo Einstein, lối giáo dục này sẽ khiến xã hội nghèo đi: “Một xã hội của những cá nhân được tiêu chuẩn hoá không có sắc thái và mục tiêu riêng sẽ là một xã hội nghèo nàn mất khả năng phát triển"
Các quan niệm này tác động lên mình, trong cương vị một phụ huynh mong muốn đồng hành và định hướng con đường phát triển phù hợp cho con. Thì ra, muốn con phát triển toàn diện là giúp con hướng đến một “nhân cách hài hoà”, và giáo dục thực chất là dạy con biết tự tư duy và hành động, thay vì tích luỹ thật nhiều kiến thức và kỹ năng. Như vậy, bản thân mình khi muốn đồng hành cùng con, cần bỏ ngay mong đợi “khi ra trường con có thể làm được việc ngay”, “kiếm được nhiều tiền”, thay vào đó, cần xác định cho con hiểu: con thích gì, phấn đấu vì điều gì. Đây chính là nền tảng để con sống bình thản và hạnh phúc hơn vì con đã có được dũng khí gắn cuộc đời vào những mục tiêu và giá trị phù hợp.
Tuy nhiên, trong quan điểm của mình, không nên chuyên nghiệp hoá quá mức trong đào tạo không đồng nghĩa với việc không cần có chuyên môn, mà cần phải vững chuyên môn, “vững những phương pháp khoa học của ngành mình để có thể thích nghi một cách sáng tạo với mọi thay đổi, tiến bộ”.
Một tác giả ở Việt Nam có nhiều phát ngôn thú vị về tầm quan trọng của chuyên ngành là doanh nhân Nguyễn Tuấn Quỳnh – Chủ tịch HĐQT của Sài Gòn Books. Anh cho rằng kiến thức và kỹ năng liên quan đến chuyên môn chính là món chính, cả bữa ăn sẽ hỏng nếu món chính dở tệ. Theo anh Quỳnh, sinh viên không nên coi thường chuyên ngành. “Giỏi chuyên ngành từ khi còn ngồi ở trường đại học là thể hiện thái độ tôn trọng với con đường nghề nghiệp tương lai.” Khi đi làm rồi, luôn cần phải cập nhật kiến thức, kỹ năng về chuyên môn. “Khó có ai có thể thành công nếu không coi trọng phương tiện đưa mình đến sự nghiệp tương lai.” Vấn đề là không cố gắng tích luỹ kiến thức, mà phải nắm được nguyên lý chuyên ngành để tư duy phán đoán và hành động phù hợp.
Xin kết thúc bài giới thiệu sách với trích đoạn ở trang 243 của cuốn sách này “Sau khi Einstein mất, một ngày Margot con ông ra đường được một người da đen nhận ra bà là con của Einstein. Người đó đến chia buồn với bà và kính cẩn nói, Einstein là người da trắng duy nhất khi gặp chúng tôi ngã mũ chào”
Hành động ngã mũ chào ấy chắc chắn là sự khiêm cung đáng học hỏi của bất cứ ai đang còn hiện diện trên trái đất này. Dù đơn giản, nó nói hết nhân sinh quan với vụ trụ và văn hoá ứng xử giữa người và người, bất kể xuất thân, trình độ, quyền lực và thành tựu đạt được trong đời.